Μέσα σε κλίμα βαθιάς συγκίνησης παρακολουθεί ο λαός τα τελευταία 24ωρα τις εξελίξεις γύρω από την εμφάνιση, για πρώτη φορά, φωτογραφικών ντοκουμέντων από την ηρωική θυσία των 200 κομμουνιστών που εκτελέστηκαν από τους ναζί την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.
Αποστολή στη Γάνδη
Από την πρώτη στιγμή που εντοπίστηκαν οι φωτογραφίες από την ομάδα του Facebook «Greece Archives of WWII» προς πώληση στο eBay, το Σάββατο, το αίτημα για δημόσια απόκτησή τους από την Ελλάδα και ανάδειξή τους γινόταν όλο και πιο πιεστικό, με αποτέλεσμα να ανταποκριθεί το υπουργείο Πολιτισμού, έστω και δύο 24ωρα μετά και με κίνδυνο τα ιστορικά ντοκουμέντα να πωληθούν σε άλλον ιδιώτη και να προχωρήσει στις απαραίτητες ενέργειες.
Όπως φαινόταν στη σελίδα της δημοπρασίας στο ebay – πριν κατέβει, κάποια στιγμή το πρωί της Δευτέρας (16/2) οι τιμές για κάθε φωτογραφία ξεκινούσαν από τα 51 ευρώ και φτάνουν έως και τα 2.120 ευρώ.
Έτσι, όπως ενημέρωσε τη Δευτέρα το ΥΠΠΟ, εμπειρογνώμονες – στελέχη του «έχουν ήδη έλθει σε επαφή με τον συλλέκτη». «Τις επόμενες μέρες θα τον επισκεφθούν στην έδρα του, στη Γάνδη του Βελγίου, προκειμένου να αποτιμήσουν: Την αυθεντικότητα και τη νομιμότητα της προέλευσης, καθώς και τη σημασία και την αξία της συλλογής. Εάν η αυθεντικότητα και η νόμιμη προέλευση της συλλογής τεκμηριώνονται, το Υπουργείο Πολιτισμού θα οριστικοποιήσει άμεσα διά της κατάλληλης νομικής οδού τα μέτρα για την απόκτησή της.».
Θα έχει προηγηθεί την Τετάρτη ο χαρακτηρισμός τους ως μνημείων, καθώς είναι νομικό προαπαιτούμενο για να μπορέσει να τις διεκδικήσει το ελληνικό κράτος.
Οι πρώτες ταυτοποιήσεις
Παράλληλα, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας ανακοίνωσε ότι, αξιοποιώντας το αρχειακό υλικό που τηρεί η Κεντρική Επιτροπή του, προχώρησε στην ταυτοποίηση δύο εκ των εκτελεσθέντων που εμφανίζονται στις φωτογραφίες.
Πρόκειται για εξέλιξη με ιδιαίτερη ιστορική και συμβολική βαρύτητα, καθώς οι περισσότεροι από τους 200 ήταν στελέχη και μέλη του κόμματος, κρατούμενοι που οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα ως αντίποινα των ναζιστικών αρχών Κατοχής.
Σύμφωνα με δημοσίευμα του κομματικού ιστότοπου 902.gr, η μέχρι τώρα έρευνα οδηγεί στο συμπέρασμα ότι σε ένα από τα καρέ αποτυπώνονται, με μεγάλη πιθανότητα, δύο από τους εκτελεσμένους. ο 30χρονος Θρασύβουλος Καλαφατάκης, ο άνδρας που διακρίνεται με λευκό πουκάμισο και ο Δημήτρης Παπαδόπουλος, ποντιακής καταγωγής, ο οποίος εικονίζεται στα αριστερά του.
Παράλληλα, το κόμμα δημοσιοποίησε και βιογραφικά στοιχεία των δύο ανδρών, αντλημένα από την έκδοση της ΤΟ Ανατολικών Συνοικιών της ΚΟΑ με τίτλο «ΣΚΟΠΕΥΤΗΡΙΟ ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗΣ» (Νοέμβριος 2016), επιχειρώντας να αποδώσει πληρέστερα το ανθρώπινο αποτύπωμα πίσω από τα πρόσωπα των φωτογραφιών.
Ωστόσο, η έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί. Εκκρεμεί τόσο η επιβεβαίωση της γνησιότητας του φωτογραφικού υλικού όσο και η οριστική αναγνώριση όλων των εικονιζόμενων προσώπων. Οι συγκεκριμένες εικόνες αποδίδονται μέχρι στιγμής στον Γερμανό υπολοχαγό Χέρμαν Χόιερ, ο οποίος υπηρετούσε στο 1012 Festungs-Batallion, μονάδα με έδρα αρχικά τη Μαλακάσα και κατόπιν τα Ίσθμια.
Αναλυτικά τα βιογραφικών των δύο ανδρών που ταυτοποιήθηκαν:
Θρασύβουλος Καλαφατάκης
30 χρονών. Ο Θρασύβουλος Καλαφατάκης του Γρηγόρη και της Πελαγίας, γεννήθηκε το 1914 στον Πλατανιά Χανίων της Κρήτης, από εύπορη και πολυμελή οικογένεια. Ήταν ψηλός, εύσωμος, αρρενωπός και χειροδύναμος. Επαγγελματικά ασχολήθηκε με την γεωργία και τη γαλακτοκομία. Παντρεύτηκε πολύ μικρός την Αικατερίνη Χάλη και απέκτησαν δύο κόρες, τη Μαρία και την Ιφιγένεια.
Από νέος, μαθητής του γυμνασίου, διακρινότανε για την επιμέλειά του και την καθαρή πολιτική του σκέψη. Οργανώθηκε στο ΚΚΕ από το μέλος της ΚΕ Βαγγέλη Κτιστάκη και συνεργάστηκε με τους Γιώργη Τσιτίλο, Χαρίλαο Ψυλλάκη, Γιώργη Πατεράκη και τους Νίκο Μαριακάκη και Παναγιώτη Κορνάρο, που εκτελέστηκαν μαζί του την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής με τους 200 πατριώτες κομμουνιστές.
Οι πιέσεις που δεχότανε σαν πρωτοπόρος του προοδευτικού κινήματος ήταν πολλές και ιδιαίτερα από τον Ενωμοτάρχη του Σταθμού Χωροφυλακής Πλατανιάς, για να υπογράψει δήλωση αποκήρυξης του ΚΚΕ. Απέρριπτε συνεχώς όλες τις προτάσεις και τις απειλές που του έκαναν. Στα χρόνια της δικτατορίας του Μεταξά συνεχίζοντας τη δράση του, οργάνωσε πολλούς νέους στο χωριό του και στα γύρω χωριά. Σαν μέλος της νομαρχιακής επιτροπής έλαβε μέρος μαζί με άλλους στο αντιδικτατορικό κίνημα τον Ιούλη του 1938. Αντέδρασαν επίσης με την ρίψη προκηρύξεων στην υποδοχή του αγγλικού πλοίου στο λιμάνι της Σούδας που είχε προσκληθεί από τον βασιλιά Γεώργιο και τον Μεταξά. Πράξη που απαιτούσε για την εποχή εκείνη μεγάλη γενναιότητα.
Συνελήφθη το 1939 δικάστηκε 5 χρόνια φυλακή και τον έκλεισαν στην επανορθωτική φυλακή Χανίων. Αργότερα μεταφέρθηκε στις φυλακές Αβέρωφ της Αθήνας και από κει στην Ακροναυπλία. Στη συνέχεια πήγε στο ιταλικό στρατόπεδο της Λάρισας και στις αρχές του Σεπτέμβρη του 1943 ήρθε μαζί με τους Ακροναυπλιώτες στο Χαϊδάρι. Σαν μάγειρας του στρατοπέδου φρόντιζε τους μικρούς κρατούμενους με προσεγμένο και περισσότερο φαγητό. Προς τιμή του αξέχαστου αγωνιστή ο δήμος Χανίων έδωσε το όνομά του σ’ ένα δρόμο στην περιοχή του Αγίου Λουκά.
Δημήτρης Παπαδόπουλος
Καταγόταν από τον Πόντο. Απ’ τους παλιότερους και καλύτερους αγωνιστές οικοδόμους. Παίρνει μέρος στο συνδικαλιστικό κίνημα μόλις ήρθε σαν πρόσφυγας στην Ελλάδα το 1922-1924. Στα 1928 βγήκε στη διοίκηση της Βιομ. Ένωσης Οικοδόμων, για να ανέβει σε λίγο στην Εκτελεστική Επιτροπή της Ομοσπονδίας Οικοδόμων και να γίνει Γενικός Γραμματέας της. Στα χρόνια αυτά 1928-1936 οργανώνει και καθοδηγεί τους αγώνες των εργατών Οικοδόμων. Για τους αγώνες του αυτούς πολλές φορές φυλακίζεται και εξορίζεται. Το 1936 όντας Γραμματέας της Πανελληνίου Ομοσπονδίας Οικοδόμων συλλαμβάνεται από τη μοναρχοφασιστική διχτατορία της 4ης Αυγούστου, στέλνεται εξορία και από ‘κει στην Ακροναυπλία. Το 1941 παραδίδεται απ’ τους μοναρχοφασίστες στους Γερμανούς. Μεταφέρεται στο Χαϊδάρι και την 1η Μάη του 1944 τουφεκίζεται μαζί με τους 200 αγωνιστές του λαού.
Πρωτοβουλία Κακλαμάνη
Ο Πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης, γνωστοποίησε στους κοινοβουλευτικούς συντάκτες ότι, αν και –όπως είπε– «δεν είναι δουλειά της Βουλής αλλά του υπουργείου Πολιτισμού», η Βουλή, αξιοποιώντας τη σχετική ευελιξία που διαθέτει, «θα προσπαθήσει να αγοράσει τις φωτογραφίες», ώστε να διασωθούν και να ενταχθούν στη συλλογική μνήμη και όχι να αποτελέσουν αντικείμενο εμπορικής εκμετάλλευσης.
Παράλληλα, ανακοίνωσε ότι θα ζητήσει από τη Διάσκεψη των Προέδρων, που συνεδριάζει την Πέμπτη, να του δώσει εξουσιοδότηση για να ελεγχθεί η γνησιότητα του φωτογραφικού υλικού, αλλά και για να διερευνηθεί εάν υπάρχει διεθνές νομικό πλαίσιο που να απαγορεύει σε ηλεκτρονικές πλατφόρμες, όπως η eBay, να εμπορεύονται τεκμήρια που σχετίζονται με εγκλήματα πολέμου.
Απαντώντας στο σχετικό αίτημα του Αλέξη Τσίπρα οι φωτογραφίες να αγοραστούν από το Ίδρυμα της Βουλής για τη Δημοκρατία και τον Κοινοβουλευτισμό, ο Πρόεδρος της Βουλής ξεκαθάρισε ότι αυτό δεν είναι εφικτό, καθώς το Ίδρυμα δεν διαθέτει αυτοτελή προϋπολογισμό που να του επιτρέπει τέτοιου είδους δαπάνες.
Αντιθέτως, έδωσε τα εύσημα στον γενικό γραμματέα του ΚΚΕ Δημήτρη Κουτσούμπα για την πρωτοβουλία του να ζητήσει να σταματήσει άμεσα η ηλεκτρονική δημοπρασία, χαρακτηρίζοντας ορθή την κατεύθυνση να διακοπεί κάθε διαδικασία πλειστηριασμού.
Ο πωλητής
Ο Tim de Craene, ο Βέλγος ιδιοκτήτης της ιστοσελίδας Crain’s Militaria, μίλησε για τις φωτογραφίες της εκτέλεσης των 200 στην Καισαριανή και το «πάγωμα» της δημοπρασίας που ξεκίνησε στο eBay. Ο κάτοχος των φωτογραφιών σημείωσε μεταξύ άλλων πως περιμένει το ελληνικό δημόσιο να τον προσεγγίσει, υπογραμμίζοντας πως θα πρέπει να γίνει σεβαστεί η «η νομική κυριότητα των φωτογραφιών από τον ίδιο».
«Σήμερα το πρωί, αποφάσισα προσωπικά να διακόψω τις δημοπρασίες στο eBay σχετικά με τις φωτογραφίες της Καισαριανής. Κατανοώ πλήρως ότι αυτές οι φωτογραφίες είναι ιδιαίτερα ευαίσθητης ιστορικής φύσεως και σοκαρίστηκα βαθιά από τον βανδαλισμό του μνημείου χθες στην Καισαριανή», δήλωσε μιλώντας στην Καθημερινή και πρόσθεσε:
«Γνωρίζω ότι τα συναισθήματα που προκαλεί η υπόθεση μπορεί να είναι έντονα και λυπούμαι επίσης που το ζήτημα πολιτικοποείται. Από τη στιγμή που η υπόθεση έλαβε διαστάσεις στα ελληνικά ΜΜΕ χθες, έχουν επικοινωνήσει μαζί μου πάρα πολλοί ιδιώτες συλλέκτες, εκφράζοντας έντονο ενδιαφέρον για την αγορά των φωτογραφιών.
Παρότι εκτιμώ το ενδιαφέρον, θέλω να καταστήσω σαφές ότι δεν έχει υπάρξει καμία απόφαση έως τώρα για πώλησή τους. Παραμένω ανοικτός σε έναν εποικοδομητικό διάλογο με τις αρμόδιες ελληνικές Αρχές σχετικά με το μέλλον αυτού του υλικού».
«Παράλληλα, ζητώ με σεβασμό η νομική κυριότητα των φωτογραφιών από εμένα να αναγνωριστεί και να μεταχειριστεί με τον ανάλογο σεβασμό. Ήδη έχουν διαμοιραστεί ευρέως επεξεργασμένες φωτογραφίες, στις οποίες έχουν αφαιρεθεί τα διακριτικά της προστασίας των δικαιωμάτων μου, ακόμη και παραμορφώνοντας κάποια πρόσωπα των θυμάτων, προκαλώντας έτσι συζητήσεις σχετικά με τη γνησιότητα των φωτογραφιών», κατέληξε.
Ο Tim de Craene διαχειρίζεται μια πλατφόρμα συναλλαγών αφιερωμένη σε έγγραφα και νομίσματα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η οποία ονομάζεται «Crain’s Militaria».
Στην ανακοίνωσή του το ΥΠΠΟ, αναφορικά με την τεκμηρίωση της αυθεντικότητάς τους, ανέφερε, ότι «είναι γνωστό και επαρκώς διερευνημένο θέμα μεταξύ ιστορικών της φωτογραφίας και της σύγχρονης ιστορίας η διακίνηση φωτογραφιών που τράβηξαν στρατιώτες του Γ’ Ράιχ σε χώρες τις οποίες είχε καταλάβει η ναζιστική Γερμανία».
«Στις οργανώσεις Γερμανών βετεράνων που συστάθηκαν με στόχο την αποκατάσταση της δημόσιας εικόνας της Βέρμαχτ, στη μεταπολεμική γερμανική κοινωνία, δημιουργήθηκαν δίκτυα ανταλλαγής και ανατύπωσης φωτογραφιών που παρήχθησαν κατά τη διάρκεια του πολέμου από επαγγελματίες και ερασιτέχνες φωτογράφους.
Χαρακτηριστικότερη περίπτωση υπήρξε ο κύκλος του περιοδικού Wildente (Αγριόπαπια), που εξέδιδε ο Günther Heysing, δημοσιογράφος των Μονάδων Προπαγάνδας του Γκέμπελς. Οι συγκεκριμένες φωτογραφίες είναι πολύ πιθανόν να ανήκουν σε αυτές (ειδικώς εάν ληφθεί υπόψη η πίσω όψη των τυπωμένων φωτογραφιών, όπως εμφανίσθηκε στο e-bay).».
Γιατί οι Γερμανοί εκτέλεσαν 200 κομμουνιστές στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής
Στις 1 Μαΐου 1944, λοιπόν, στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, οι γερμανοί κατακτητές εκτέλεσαν 200 έλληνες κομμουνιστές — ένα από τα πιο μελανά και δραματικά γεγονότα της Κατοχής στην Ελλάδα.
Το μαζικό αυτό εκτελεστικό απόσπασμα δεν ήταν τυχαίο: αποτελούσε αντίποινα για τη δράση των ανταρτικών δυνάμεων του ΕΛΑΣ και ειδικότερα για τη δολοφονία ενός υψηλόβαθμου γερμανικού αξιωματικού στη Λακωνία λίγες ημέρες πριν.
Στις 27 Απριλίου 1944, άνδρες του ΕΛΑΣ επιτέθηκαν στην αυτοκινητοπομπή του υποστράτηγου Φραντς Κρεχ στη Λακωνία, σκοτώνοντάς τον μαζί με μέλη της συνοδείας του. Η επίθεση αυτή, που θεωρήθηκε σοβαρό πλήγμα για τις δυνάμεις κατοχής στη νότια Ελλάδα, προκάλεσε την αποφασιστική αντίδραση των Γερμανών.
Λίγες ημέρες αργότερα, οι ναζιστικές αρχές ανακοίνωσαν εκτελέσεις 200 φυλακισμένων αντιστασιακών ως αυστηρό μέτρο εκδίκησης — ένα κατεστημένο μέτρο σε πολεμικές συνθήκες για να τρομοκρατηθούν οι τοπικοί πληθυσμοί και να σταματήσει η αντίσταση.
Γιατί οι Γερμανοί επέλεξαν την Καισαριανή
Η επιλογή του Σκοπευτηρίου της Καισαριανής επίσης δεν ήταν τυχαία. Βρισκόταν κοντά στην Αθήνα και χρησιμοποιούνταν ήδη από τις δυνάμεις κατοχής για εκτελέσεις ως τόπος τρομοκράτησης και αποτροπής εχθρικών ενεργειών.
Το βασικό κίνητρο ήταν καθαρά στρατιωτικό και κατασταλτικό: οι Ναζί ήθελαν να δείξουν ότι θα ανταποδίδουν με σκληρότητα σε κάθε επίθεση των ανταρτών. Με αυτόν τον τρόπο ήλπιζαν να αποθαρρύνουν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και να σπάσουν το ηθικό των αντιστασιακών ομάδων και του ευρύτερου πληθυσμού.
Ποιοι ήταν οι «200» της Καισαριανής
Η πλειονότητα των εκτελεσμένων ήταν πολιτικοί κρατούμενοι που είχαν φυλακιστεί πριν και κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής. Πολλοί είχαν ήδη παραδοθεί στις δυνάμεις κατοχής από την προπολεμική κυβέρνηση της Δικτατορίας της 4ης Αυγούστου και ήταν στελέχη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ.
Οι κρατούμενοι οδηγήθηκαν στο σκοπευτήριο σε ομάδες και εκτελέστηκαν με πυροβολισμούς, ενώ τα σώματά τους θάφτηκαν στο Γ’ Νεκροταφείο Αθηνών.
Σύμφωνα με τη Wikipedia, από τον Φεβρουάριο του 1937 άρχισε η συγκέντρωση των κομμουνιστών και άλλων αγωνιστών κατά της δικτατορίας του Μεταξά στο φρούριο της Ακροναυπλίας, στις φυλακές της Κέρκυρας και σε μικρά νησιά του Αιγαίου.
Μετά τη συνθηκολόγηση της Ελλάδας τον Απρίλιο του 1941, έγινε και η τυπική παράδοση των 600 κρατουμένων της Ακροναυπλίας στους κατακτητές. Από αυτούς, οι 200 στάλθηκαν στα στρατόπεδα Κατούνας, Βόνιτσας, Λαζαρέτο και Κέρκυρας. Άλλοι 300 στάλθηκαν στο στρατόπεδο Λάρισας- Τρικάλων. Από το στρατόπεδο της Λάρισας, 54 εκτελέστηκαν για αντίποινα στο Κούρνοβο στις 6 Ιουνίου του 1943. Με τη συνθηκολόγηση των Ιταλών στις 8 Σεπτέμβρη 1943, οι Γερμανοί μετέφεραν τους Ακροναυπλιώτες της Λάρισας στο Στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου.
Η εκτέλεση του υποστράτηγου Κρεχ
Στις 27 Απριλίου του 1944, διμοιρία του 8ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ υπό τον ανθυπολοχαγό ΠΖ του Ελληνικού Στρατού Μανώλη Σταθάκη επιτέθηκε κατά του διοικητή της 41ης Μεραρχίας Οχυρών και υποστράτηγου της ναζιστικής Γερμανίας Φράντς Κρεχ και της συνοδείας του στην περιοχή των Μολάων Λακωνίας, με αποτέλεσμα τον θάνατο αυτού και μελών της συνοδείας του.
Την προηγούμενη ημέρα είχε γίνει η απαγωγή του υποστράτηγου Κράιπε από Βρετανούς και Έλληνες αντιστασιακούς στην Κρήτη. Το Γραφείο Στρατηγικών Υπηρεσιών με τη συνεργασία και του ΕΑΜ άφησε σκοπίμως να διαρρεύσει για λόγους προπαγάνδας ότι ο υποστράτηγος Κρεχ εκτελέστηκε από την Γκεστάπο ως αντιφρονών, και έδωσε στη δημοσιότητα πλαστογραφημένο γράμμα του όπου καλούσε τους Γερμανούς στρατιώτες σε λιποταξία.
Η αναγγελία αντιποίνων
Μετά την επίθεση των ανταρτών του ΕΛΑΣ, η εφημερίδα Η Καθημερινή στις 30 Απριλίου 1944, δημοσίευσε την εξής ανακοίνωση των κατοχικών δυνάμεων:
«Την 27ην Απριλίου 1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν Στρατηγόν και τρεις συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιώται ετραυματίστησαν. Ως αντίποινα διατάχτηκε:
Ο τυφεκισμός 200 Κομμουνιστών την 1.5.1944. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην έξωθεν των χωρίων. Υπό την εντύπωσιν κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.
Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος».
Η ίδια ανακοίνωση μοιράστηκε και στη μορφή φυλλαδίου από τις γερμανικές Αρχές Κατοχής.
Οι οργανώσεις του ΕΑΜ και της Κομματικής Οργάνωσης Αθηνών του ΚΚΕ προσπάθησαν σε συνδικαλιστικό και φοιτητικό επίπεδο να τους διασώσουν, ενώ έγινε προσπάθεια και για ένοπλη επέμβαση από τον ΕΛΑΣ, η οποία δεν πραγματοποιήθηκε. Έγιναν ψηφίσματα σωματείων υπέρ της σωτηρίας των μελλοθάνατων, έγινε συγκέντρωση συγγενών στη Μητρόπολη, ενώ ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός στο διαμέρισμά του προσευχόταν υπέρ της σωτηρίας τους. Όταν αργά τη νύχτα εμφανίστηκε μπροστά στις απελπισμένες γυναίκες είπε: «Δεν μπορώ να κάνω τίποτα και το μόνο που μου απομένει είναι να παρακαλώ τον Θεό».
Η εκτέλεση των 200 κρατουμένων έγινε το πρωί της 1ης Μαΐου 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, όπου εκτελέσθηκαν με οπλοπολυβόλα, οι σοροί μεταφέρθηκαν στο Γ΄ Νεκροταφείο Αθηνών και τάφηκαν σε ατομικούς τάφους. Μεταξύ των εκτελεσμένων, ήταν ο Μικρασιάτης Ναπολέων Σουκατζίδης (εκτελούσε και χρέη διερμηνέα) και ο Αντώνης Βαρθολομαίος, στελέχη του ΚΚΕ με χρέη στρατοπεδάρχη, που ξεχώρισαν για την αυτοθυσία τους, αφού αρνήθηκαν να εκτελεστεί άλλος στη θέση τους όπως τους προτάθηκε από τον Γερμανό διοικητή του στρατοπέδου του Χαϊδαρίου, Καρλ Φίσερ. Εκτελέστηκε επίσης και ο πρώην βουλευτής του ΚΚΕ Στέλιος Σκλάβαινας.
Το βάρος της μνήμης – Μια θηριωδία αντιποίνων που δεν ξεχνιέται
Ακόμη και σήμερα, 82 χρόνια μετά, η εκτέλεση των 200 της Καισαριανής θεωρείται ορόσημο της ελληνικής Αντίστασης και σύμβολο της θυσίας κατά της ναζιστικής κατοχής.
Οι μέχρι πρότινος αδημοσίευτες φωτογραφίες από την εκτέλεση, που εμφανίσθηκαν σε δημοπρασία στο εξωτερικό, έφεραν συγκίνηση στη δημόσια σφαίρα και πυροδότησαν αντιδράσεις και διεκδικήσεις για την επιστροφή τους στην Ελλάδα ως ιστορικά τεκμήρια.
Η εκτέλεση των 200 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής δεν ήταν απλώς μια πράξη βίας αλλά μια συνειδητή επιλογή των Γερμανών δυνάμεων κατοχής για να τιμωρήσουν και να εκφοβίσουν τους αντιστασιακούς και την ελληνική κοινωνία. Η θυσία αυτών των ανθρώπων παραμένει ένα διαρκές σύμβολο αντίστασης και μνήμης στους αγώνες κατά της τυραννίας.
Ο ήρωας Ναπολέων Σουκατζίδης
Ο Ριζοσπάστης παρουσιάζει την ιστορία της εκτέλεσης των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή από τους ναζί και τον ήρωα Ναπολέων Σουκατζίδη, ο οποίος παρότι του είπαν πως μπορεί να αφαιρεθεί από τη λίστα των εκτελεσθέντων το αρνήθηκε αν στη θέση του θα εκτελούταν κάποιο άλλος. Οι νέες φωτογραφίες δεν αλλάζουν τα γεγονότα. Αλλά αλλάζουν τον τρόπο που τα κοιτάμε και φέρνουν πιο κοντά εκείνη τη φράση που ειπώθηκε λίγο πριν πέσουν οι ριπές: «Ζήτω η Ελλάδα. Ζήτω η λευτεριά».
Το ανακοινωθέν της εκτέλεσης
Την Πρωτομαγιά του ’44, οι δυνάμεις κατοχής, σε αντίποινα για την εξόντωση ενός Γερμανού στρατηγού και του επιτελείου του, εκτέλεσαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής 200 κομμουνιστές, που τους πήραν από το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου. Απ’ αυτούς, περίπου 170 ήταν πρώην κρατούμενοι στην Ακροναυπλία και οι υπόλοιποι πρώην εξόριστοι στην Ανάφη.
Ο εχθρός είχε κάνει γνωστές τις προθέσεις του λίγες ημέρες πριν, όταν δημοσιοποίησε μέσω του κατοχικού Τύπου και ανάρτησε στους τοίχους των σπιτιών της πρωτεύουσας την εξής ανατριχιαστική ανακοίνωση:
«Την 27.4.1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι, παρά τους Μολάους, κατόπιν μίας εξ ενέδρας επιθέσεως, εδολοφόνησαν ανάνδρως ένα Γερμανό στρατηγό και τρεις συνοδούς του αξιωματικούς και ετραυμάτισαν πολλούς Γερμανούς στρατιώτες. Εις αντίποινα θα εκτελεσθούν:
- Ο τυφεκισμός 200 κομμουνιστών την 1η Μαΐου 1944.
- Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών, τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην, έξωθι των χωρίων.
Υπό την εντύπωσιν του κακουργήματος τούτου, Ελληνες εθελονταί (σ.σ. πρόκειται για ταγματασφαλίτες) εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.
Ο στρατιωτικός διοικητής Ελλάδος».
Λαϊκή κινητοποίηση
Κανείς δεν πήρε αψήφιστα αυτό το έγγραφο, πολύ περισσότερο οι αντιστασιακές οργανώσεις, το ΚΚΕ και το ΕΑΜ, που για μια ακόμη φορά καλούνταν να πληρώσουν βαρύ φόρο αίματος για την επιλογή τους να οργανώσουν τη λαϊκή αντίσταση κατά του κατακτητή. Ετσι, μόλις γνωστοποιήθηκε η παραπάνω ανακοίνωση, ξεδιπλώθηκε μια τεράστια λαϊκή κινητοποίηση για την αποτροπή της σφαγής. «Οι οργανώσεις του ΚΚΕ και του ΕΑΜ – λέει ο Θ. Χατζής1 – κυκλοφόρησαν αμέσως χιλιάδες τρικ και καλούσαν το λαό να σώσουν τους αγωνιστές ομήρους από την εκτέλεση. Σε πολλά εργοστάσια και επιχειρήσεις, οι εργάτες σταμάτησαν τη δουλιά. Στα υπουργεία και τις τράπεζες έγιναν συγκεντρώσεις και με ψηφίσματα προς το Ράλλη και το δήμαρχο απαιτούσαν άμεση επέμβασή τους για τη ματαίωση της σφαγής. Οι φοιτητές και οι σπουδαστές χύθηκαν στους δρόμους με συνθήματα ενάντια στην τρομοκρατία. Επιτροπές παρουσιάζονταν στις αρχές αδιάκοπα όλη τη μέρα. Στις λαϊκές συνοικίες έγιναν συγκεντρώσεις. Πολλές γυναίκες κρατουμένων ομήρων μαζεύτηκαν στη Μητρόπολη. Ο αρχιεπίσκοπος στο διαμέρισμά του ”προσευχόταν” για τη σωτηρία των ψυχών των μελλοθανάτων. Οταν αργά τη νύχτα εμφανίστηκε μπροστά στις απελπισμένες γυναίκες είπε: ”Δεν μπορώ να κάνω τίποτα και το μόνο που μου απομένει είναι να παρακαλώ το θεό!..”».
Ο Β. Μπαρτζιώτας δίνει τη δική του μαρτυρία για την κατάσταση που επικρατούσε εκείνες τις ημέρες: «Στις 29 – 30 Απρίλη 1944, γράφει2, γινόταν παράνομα η 4η Συνδιάσκεψη της ΚΟΑ. Εκεί μάθαμε τη διαταγή για την εκτέλεση των 200 αγωνιστών. Η καταπληκτική αυτή είδηση – καθαρή δολοφονία και χιτλερική θηριωδία – κυκλοφόρησε σαν αστραπή στην Αθήνα. Οι πράκτορες των Γερμανών και οι αγγλόφιλοι ρίχνουν κιόλας το δηλητήριό τους:
– Τα βλέπετε; Οι αντάρτες σκοτώνουν τους Γερμανούς και αυτοί αμύνονται…
Διαφορετικά, όμως, σκεφτόταν ο ελληνικός λαός. Οι χιτλερικοί είναι εγκληματίες πολέμου, ήρθαν κατακτητές στην Ελλάδα, ληστεύουν και καταστρέφουν τη χώρα, σκοτώνουν αθώους ανθρώπους… Σ’ αυτούς τους εγκληματίες μια απάντηση χωρεί:
– Θάνατος στους χιτλεροφασίστες κατακτητές! Πάλη μέχρι τη νίκη, την απελευθέρωση της Ελλάδας».
Το έγκλημα και ο ήρωας Ν. Σουκατζίδης
Την παραμονή της εκτέλεσης, οι δυνάμεις κατοχής πήγαν στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, όπου και επέλεξαν τα θύματά τους. Στον κατάλογο των θυμάτων, με τον αριθμό 71, υπήρχε το όνομα του Ακροναυπλιώτη Ναπολέοντα Σουκατζίδη. Επρόκειτο για ένα νέο άνθρωπο, καλλιεργημένο, με υψηλό μορφωτικό επίπεδο, που όλα αυτά τα χρόνια ήταν η ψυχή των κρατουμένων του στρατοπέδου.
Τους εμψύχωνε, τους βοηθούσε στην επικοινωνία με τους δικούς τους ανθρώπους και λόγω του ότι ήταν γνώστης της γερμανικής γλώσσας εκτελούσε και χρέη μεταφραστή για τους συντρόφους του, που ήταν υποχρεωμένοι να έρθουν σε επαφή με τον εχθρό. Τόσο πολύ σπουδαίος ήταν ο Ναπολέων, που είχε υποχρεώσει ακόμη και τους Γερμανούς να τον σέβονται.
Ναπολέων Σουκατζίδης, γράφει ο κατάλογος των μελλοθανάτων στον αριθμό 71. Ναπολέων Σουκατζίδης, ακούγεται από το στόμα εκείνου που έχει το μακάβριο έργο να διαβάσει τα ονόματα των αυριανών νεκρών. Και τότε επεμβαίνει ο διοικητής του στρατοπέδου.
– «Οχι εσύ! Οχι εσύ Ναπολέων! Οχι εσύ!». Αλλά ο Σουκατζίδης δεν ήταν απ’ αυτούς που θα μπορούσαν να ζήσουν σε βάρος των άλλων.
Η απάντησή του θα μείνει αιώνιο σύμβολο αυτοθυσίας και ηρωισμού:
– «Δέχομαι, κύριε διοικητά, τη ζωή, με τον όρο πως δεν πρόκειται να την πάρω από άλλο κρατούμενο. Μόνο όταν η θέση μου μείνει κενή!».
Ο εχθρός δεν είχε σκοπό να κάνει τέτοια χάρη. Στο εκτελεστικό απόσπασμα έπρεπε να οδηγηθούν 200 κομμουνιστές. Ο Σουκατζίδης πήρε το δρόμο των συντρόφων του.
Ο Ναπολέων πήρε το δρόμο προς το θάνατο, κερδίζοντας να ζει αιώνια στις καρδιές του ελληνικού λαού σαν ένας από τους ήρωές του.
«Ζήτω η Ελλάδα, ζήτω η λευτεριά»
Οι 200 μελλοθάνατοι κομμουνιστές οδηγήθηκαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής – στο «Θυσιαστήριο της Λευτεριάς», όπως το ονόμασε ο λαός αργότερα – το πρωί της Πρωτομαγιάς του ’44. Εκεί τους χώρισαν σε εικοσάδες. Στην τελευταία εικοσάδα βάλαν τον Σουκατζίδη, για να μπορέσουν να τον χρησιμοποιήσουν ως μεταφραστή.
Η πρώτη εικοσάδα πήρε θέση απέναντι από τις κάννες των όπλων. Ο επικεφαλής των Γερμανών γύρισε προς τον Σουκατζίδη:
– Ρώτησέ τους αν έχουν τίποτα να πούνε.
Ο Σουκατζίδης μεταφράζει. Και τότε με μια φωνή οι μελλοθάνατοι απαντούν:
– Ζήτω η Ελλάδα. Ζήτω η λευτεριά!
Στην επόμενη στιγμή θα τους θερίσουν τα πολυβόλα.
Τώρα είναι η σειρά της δεύτερης εικοσάδας, αλλά πριν πάρουν θέση απέναντι στο εκτελεστικό απόσπασμα οι κατακτητές τούς υποχρεώνουν να φορτώσουν τους νεκρούς στα αυτοκίνητα.
Η ίδια σκηνή θα επαναληφθεί αρκετές φορές, ώσπου στο τέλος δεν είχε μείνει κανείς ζωντανός από τους 200. Ηταν λίγο μετά τις 10 το πρωί3.
Λίγο πριν αντικρίσουν το εκτελεστικό απόσπασμα, κατά τη μεταφορά τους στο Σκοπευτήριο, πολλοί από τους μελλοθάνατους κατάφεραν να γράψουν μερικές λέξεις στα δικά τους αγαπημένα πρόσωπα και να πετάξουν τα σημειώματα στους δρόμους της Αθήνας. Λέξεις γεμάτες ανθρωπιά, πόθο για τη ζωή, λέξεις γεμάτες ιδανικά.
Σταχυολογούμε: «Οταν ο άνθρωπος δίνει τη ζωή του για ανώτερα ιδανικά, δεν πεθαίνει ποτές», έγραψε ο Μήτσος Ρεμπούτσικας. Κι ο Νίκος Μαριακάκης συμπλήρωσε: «Καλύτερα να πεθαίνει κανείς στον αγώνα για τη λευτεριά, παρά να ζει σκλάβος».
Ο Κώστας Τσίρκας με ξεχωριστό τρόπο σημείωσε: «Πρωτομαγιά. Γεια σας. Ολοι πάμε στη μάχη». Κι ο εργάτης Σάββας Σαββόπουλος συμπύκνωσε: «Ας μάθει όλη η Ελλάδα, πως ούτε στιγμή δε χάσαμε την πίστη στην τελική νίκη της Σοβιετικής Ενωσης… Καμιά δύναμη δε θα μπορέσει να τσακίσει το ΚΚΕ. Το ΚΚΕ θα νικήσει. Καλώ τον αδελφό μου, με σκληρή δουλιά να προσπαθήσει να ξεπλύνει το κακό που έκανε με τη δήλωση και την αδελφούλα μου να πάρει τη θέση μου στο ΚΚΕ»4.
Να απελευθερώσουμε την πατρίδα
Ενα ιστορικό στοιχείο που αξίζει να σημειωθεί σε σχέση με την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή έχει να κάνει με το γεγονός ότι το ΚΚΕ, μόλις πληροφορήθηκε το προετοιμαζόμενο έγκλημα, μελέτησε τις δυνατότητες που υπήρχαν να αποσπάσει τους μελλοθάνατους από τα χέρια του εχθρού και να τους σώσει.
«Συζητήσαμε στην Επιτροπή Πόλης – λέει ο τότε γραμματέας της ΚΟΑ Β. Μπαρτζιώτας5 – τη δυνατότητα να σώσουμε τους 200 συντρόφους μας. Την 1η του Μάη 1944, ο ΕΛΑΣ της Αθήνας ήταν στο πόδι και μαζί του ο λαός της ηρωικής Καισαριανής. Ηταν όμως αδύνατο να χτυπήσουμε τους Γερμανούς, που συγκέντρωσαν μεγάλες δυνάμεις. Οι πρώτες προσπάθειες που κάναμε μάς στοίχισαν πολύ ακριβά…
Οι καμπάνες της Καισαριανής χτυπούσαν πένθιμα… και οι σύντροφοί μας έπεφταν ηρωικά από τις φασιστικές σφαίρες. Τραγουδούσαν όλοι μαζί τη Διεθνή, τον Εθνικό Υμνο και ζητωκραύγαζαν για το ηρωικό ΚΚΕ. Φύγαμε πικραμένοι από τον τόπο του μαρτυρίου, γιατί δεν μπορέσαμε να σώσουμε τους συντρόφους μας. Μερικοί από μας κλαίγανε… δεν πειράζει, το κλάμα για αγαπητούς συντρόφους, που χρόνια ζούσαμε μαζί στην Ακροναυπλία, ξαλαφρώνει την καρδιά… μέσα μας όμως θέριευε η θέληση για αγώνα, να απελευθερώσουμε την πατρίδα, από το μίασμα του χιτλερικού φασισμού, να φκιάσουμε καινούρια Ελλάδα της δουλιάς και τη λευτεριάς».
Πηγές:
- 1 Θ. Χατζή: «Η Νικηφόρα Επανάσταση που χάθηκε», εκδόσεις «Δωρικός», τόμος Γ`, σελ. 141 – 142
- 2 Β. Μπαρτζιώτα: «Κι άστραψε φως η Ακροναυπλία», εκδόσεις ΣΕ, σελ. 197 – 199
- 3 «Στ’ Αρματα – Στ’ Αρματα – Χρονικό της Εθνικής Αντίστασης», «Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις 1967», σελ. 315 – 317
- 4 Εθνική Αντίσταση 1941- 1944: «Γράμματα και μηνύματα εκτελεσμένων πατριωτών», Αθήνα 1974, σελ. 111, 141, 143, 167
- 5 Β. Μπαρτζιώτα: «Η Εθνική Αντίσταση στην Αδούλωτη Αθήνα», εκδόσεις ΣΕ, σελ. 185 – 186
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου