Kλοφέν: Τι είναι, τι προκαλεί

Με αφορμή τις κλοπές  μετασχηματιστών από το αντλιοστάσιο Μεγάλης Γεφύρας του Δήμου Πύδνας -Κολινδρού και την επί τόπου διάλυσή τους από  τους κλέπτες με αποτέλεσμα την διαρροή του περιεχομένου υγρού ψύξεως με το όνομα ΚΛΟΦΕΝ καλόν είναι να ενημερωθεί το κοινό για το τι είναι και τι κινδύνους εγκυμονεί το εν λόγω υγρό αν χυθεί στο χώμα κλπ!

 

Kλοφέν: Τι είναι, τι προκαλεί 

 Γράφει η Δρ Ελευθερία Κατσίβελα, Βιολόγος - Βιοτεχνολόγος στο τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος του Πολυτεχνείου Κρήτης.

Μια κατηγορία χλωριωμένων οργανικών ενώσεων τα πολυχλωριωμένα διφαινύλια (polychlorinated.biphenyls - PCBs) είναι οι χημικές ενώσεις που κυκλοφορούν στο εμπόριο με το όνομα κλοφέν, αροκλόρ, φενκλορ, θερμινόλ και άλλες ονομασίες. Οι ενώσεις αυτές χρησιμοποιούνται, ήδη από το 1930, ως ψυκτικά και μονωτικά μετασχηματιστών και πυκνωτών, βερνίκια, πρόσθετα για την ευκαμψία μονωτικών υλικών κ.α. Οι ενώσεις αυτές χαρακτηρίζονται από εξαιρετικές ιδιότητες, όπως θερμική και χημική σταθερότητα και πολύ μικρή ηλεκτρική αγωγιμότητα.

Οι παραπάνω κατηγορίες εφαρμογών των ενώσεων αυτών αποτελούν και τις κυριότερες πηγές ρύπανσης του περιβάλλοντος. Οι ενώσεις αυτές είναι ελάχιστα διαλυτές στο νερό, ενώ προσροφούνται ισχυρά στα αιωρούμενα σωματίδια και στα ιζήματα. Τα προσροφημένα μονο-, δι- και τριχλωριωμένα παράγωγα αποικοδομούνται σχετικά γρήγορα, αλλά όσα έχουν περισσότερα από 5 άτομα χλωρίου στο μόριο τους είναι πολύ σταθερά στη βιοαποικοδόμηση. Επίσης, όλες αυτές οι ενώσεις είναι σταθερές στην υδρόλυση στη χημική οξείδωση και θερμική διάσπαση. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι ενώσεις αυτές να συσσωρεύονται σε μεγάλες συγκεντρώσεις, ιδιαίτερα στα αιωρούμενα σωματίδια και στα ιζήματα. Λόγω της μικρής διαλυτότητας τους στο νερό η ταχύτητα μετακίνησης τους στο έδαφος είναι πολύ μικρή. Κατά κανόνα παραμένουν προσροφημένες στο έδαφος. Οι πολυχλωριωμένες αρωματικές ενώσεις έχουν μια αξιοσημείωτη τάση να βιοσυσσωρεύονται στους λιπώδεις ιστούς, ιδιαίτερα σΥ αυτούς των ανώτερων οργανισμών. Εξαιτίας της αργής αποικοδόμησης τους φθάνουν μέσα από την τροφική αλυσίδα και στον άνθρωπο. Οι ενώσεις αυτές, ιδιαίτερα τα PCB ανιχνεύονται σήμερα σε παγκόσμια κλίμακα σε οργανισμούς των πόλων, σε αυγά, μύδια, πτηνά κ.α. Η τοξικότητα των PCB, PCN και PCT εξαρτάται από το είδος και το ισομερές του. Η παρατηρούμενη τοξικότητα τους πιστεύεται ότι οφείλεται στις προσμίξεις χλωριωμένων διβενζοφουρανίων και διβενζο-π-διοξινών. Σε ότι αφορά τα PCB είναι γνωστό, ότι οι ενώσεις αυτές δρουν συνεργιστικά με τα παρασιτοκτόνα ή το αρσενικό. Π.χ. διαπιστώθηκε, ότι τα PCB και το DDT ενεργοποιούν στο ήπαρ των πτηνών ένζυμα, τα οποία μετατρέπουν τα οιστρογόνα σε υδατοδιαλυτή μορφή με αποτέλεσμα να απομακρύνονται εύκολα από το σώμα. H ελάττωση των οιστρογόνων οδηγεί σε ελάττωση των αποθεμάτων ασβεστίου, οπότε διατίθεται λιγότερο ασβέστιο για το σχηματισμό του φλοιού των αυγών. Πολλές από τις χλωριωμένες αρωματικές ενώσεις εμφανίζονται σε αρκετά βιομηχανικά απόβλητα και σε χαμηλές συγκεντρώσεις στα αστικά λύματα. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας του βιολογικού καθαρισμού παρατηρείται μια μείωση κατά 40-90%, κυρίως λόγω της προσρόφησης τους στη λάσπη. Το ίδιο παρατηρείται και κατά τη διαδικασία καθαρισμού των υδάτων με ιζηματοποίηση και κροκίδωση. Περιβαλλοντικά προβλήματα δημιουργούνται και από τα στερεά απόβλητα, που περιέχουν χλωριωμένες αρωματικές ενώσεις. H διάθεσή τους σε χωματερές εγκυμονεί κινδύνους, αν δεν ληφθεί πρόνοια για τη σταθεροποίηση τους με τη χρησιμοποίηση κατάλληλων ανόργανων ξηροπηκτών. Τα PCB συνθέτονται στη βιομηχανία με απευθείας χλωρίωση του βασικού τους σκελετού του διφαινυλίου με άνυδρο χλώριο και χλωριούχο σίδηρο σαν καταλύτη. Το ακατέργαστο πρώτο προϊόν, που παράγεται, αποτελείται από ένα μίγμα πολυχλωριωμένων διφαινυλίων. Άτομα χλωρίου μπορούν συνδεθούν με τα 10 ελεύθερα άτομα άνθρακα του διφαινυλίου. Με αυτόν τον τρόπο είναι δυνατόν να δημιουργηθούν μέχρι και 209 διαφορετικά παράγωγα πολυχλωριωμένων διφαινυλίων. Στην πράξη έχει παρατηρηθεί ότι ένα σύνηθες συνθετικό μείγμα πολυχλωριωμένων διφαινυλίων περιέχει περίπου 60 έως 80 διαφορετικά PCBs, γιατί μερικά από τα 209 παράγωγα δημιουργούνται σπάνια. Τέτοια ανεξέλεγκτα μίγματα από PCB παράγωγα παράγονται και χρησιμοποιούνται στο εμπόριο από το 1929. Το προϊόν Αλοκλόρ της εταιρείας Monsato, που είναι αυτή τη στιγμή στο εμπόριο, συνοδεύεται από έναν τετραψήφιο αριθμό, ο οποίος δείχνει με τα 2 πρώτα ψηφία το είδος του διφαινυλίου και με τα 2 τελευταία ψηφία το ποσοστό βάρους του χλωρίου στο προϊόν. Ο μεγάλος αυτός αριθμός δυνατών παραγώγων των PCB, που βρίσκεται μέσα σε κάθε προϊόν καθιστά τη βιολογική του διάσπαση και αποικοδόμηση ιδιαίτερα δύσκολη. Με αύξοντα βαθμό χλωρίωσης αυξάνεται τόσο η τοξικότητα των ενώσεων αυτών όσο και η δυσκολία βιοαποικοδόμησης τους. Η θερμική αποδόμηση δύο φάσεων (αρχικά σε πυρομετατροπέα απουσία οξυγόνου και ενσυνεχεία σε θερμικό οξειδωτήρα) μιγμάτων PCB είναι πιο ολοκληρωμένη και καλύτερη λύση ιδιαίτερα όταν το προϊόν είναι περιορισμένου όγκου σε μορφή ψυκτικών και μονωτικών υλικών. Σε περιπτώσεις όμως μόλυνσης εδαφών ή υπογείων και επιφανειακών υδάτων με PCB μεγάλης έκτασης μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν εναλλακτική μέθοδος η μικροβιακή εξυγίανση, αν και λόγω των πολλών διαφορετικών παραγώγων είναι δύσκολο πολλές φορές διαπιστωθεί η ολική βιοαποικοδόμηση ή η βιοσυσσώρευση αυτών. Η βιολογική επεξεργασία των PCB περιλαμβάνει ένα πρώτο αναερόβιο στάδιο αποχλωρίωσης και ένα δεύτερο αερόβιο στάδιο διάσπασης των αρωματικών δακτυλίων. Τα πολυχλωριωμένα διφαινύλια συγκαταλέγονται στην λίστα των τοξικών και επικινδύνων ουσιών και η χρήση τους έχει απαγορευτεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση από το 1976. Η οδηγία 76/403/ΕΟΚ αναφέρεται στην απαγόρευση και εξάλειψη των PCB. Η Ελλάδα έχει εκδόσει την αντίστοιχη Κοινή Υπουργική Απόφαση ΚΥΑ 72751/3054/85 ΦΕΚ 665Β για τα τοξικά και επικίνδυνα απόβλητα και εξάλειψη των PCB. Επειδή η Ελλάδα δε διαθέτει εγκαταστάσεις επεξεργασίας και διάθεσης των επικίνδυνων αποβλήτων μπορεί να τα μεταφέρει σε κατάλληλες μονάδες του εξωτερικού για επεξεργασία (θερμοκαταστροφή) μετά από χορήγηση σχετικής άδειας. Βάσει αυτής της ΚΥΑ και του κανονισμού της ΕΟΚ 259/93 ευνοείται προς το παρόν η Ελλάδα με τη δυνατότητα, που δίνεται για διασυνοριακή μεταφορά. Προϋπόθεση της διασυνοριακής μεταφοράς είναι: -Η ύπαρξη άδειας διαχείρισης από τη νομαρχία, όπου είναι η έδρα της εταιρείας (άδεια συσκευασίας, συλλογής, αποθήκευσης, μεταφοράς), η οποία χορηγείται σύμφωνα με τη διαδικασία της ΚΥΑ 72751/3054/85 ΦΕΚ 665Β για τα τοξικά και επικίνδυνα απόβλητα και εξάλειψη των PCBs - Η ύπαρξη σύμβασης με τον αποδέκτη των αποβλήτων και σύμφωνη γνώμη των αρμόδιων αρχών -Η ύπαρξη ασφαλιστικού συμβολαίου για ζημιές προς τρίτους σε περίπτωση ατυχήματος. Οι συνολικές καταγραμμένες ποσότητες από το ΥΠΕΧΩΔΕ σε συνεργασία με την ΔΕΗ και τις νομαρχίες (βάσει στοιχείων του 1997) ανέρχονται σε 480 τόνους υγρά PCB-απόβλητα, 420 τεμάχια μετασχηματιστές και 15.500 τεμάχια πυκνωτές, που περιέχουν PCBs και πρέπει να αποσταλούν στο εξωτερικό για θερμοκαταστροφή. -Πηγή: «Τεχνολογίες Επεξεργασίας Τοξικών και Επικίνδυνων Αποβλήτων», Β. Γκέκας, Ν. Φραντζεσκάκη, Ε. Κατσίβελα, 2002, Εκδόσεις Τζιόλα Θεσσαλονίκη, ΙSBN 960-8050-69-3